आर्थिक स्थिरता र आम्दानीको प्रबर्द्धनका लागि रणनीति
नेपालको आर्थिक परिदृश्यमा हालको चुनौतीपूर्ण अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै, Domestic Revenue Mobilization Strategy (DRMS) २०२४/२५ देखि २०२८/२९ को लागि एक दीर्घकालीन योजना हो। यो रणनीति सरकारले कर नीतिहरूमा सुधार गर्दै र वित्तीय प्रशासनमा नवीनता ल्याउने उद्देश्यले तयार गरेको हो। यसले सरकारी खर्चको स्थायी समर्थन गर्दै, निजी लगानीलाई प्रोत्साहन गर्ने र घरेलु आम्दानीलाई सुसंगत रूपमा संकलन गर्ने दिशामा ध्यान केन्द्रित गर्दछ।
DRMS का प्रमुख घटकहरू र उद्देश्यहरू
DRMS को मुख्य उद्देश्य हो:
- आर्थिक दक्षता र समानता बढाउने।
- सरकारी आम्दानीको सुधार र स्थिरता सुनिश्चित गर्ने।
- निजी क्षेत्रको लगानीलाई प्रोत्साहित गर्ने।
- सामाजिक र आर्थिक विकासका लागि आवश्यक आम्दानीको प्रवाह सुनिश्चित गर्ने।
कोविड-१९ को महामारी र वैश्विक आपूर्ति श्रृंखला अवरोधको कारण नेपालको अर्थतन्त्रमा भएको ह्रासले यस रणनीतिलाई विशेष महत्व दिएको छ। यसै कारणले, सरकारले आर्थिक स्थिरता र बजेट घाटा व्यवस्थापनमा ध्यान दिन आवश्यक भएको छ।
डोक्युमेन्टको संरचना र प्रक्रिया
DRMS को कार्यान्वयनका लागि आवश्यक प्रक्रियाहरू विभिन्न चरणमा बाँडिएको छ:
- प्रतिनिधित्व र परामर्श प्रक्रिया: विभिन्न सरोकारवालासँग परामर्श भएर यो रणनीति तयार गरिएको हो।
- नीतिगत सुधार: कर प्रणालीमा सुधार ल्याउने कार्यहरू निर्धारित गरिनेछ।
- अनुगमन र मूल्यांकन: कार्यान्वयनका क्रममा निरन्तर अनुगमन र मूल्यांकन गरिनेछ।
आवश्यक कागजात र जानकारीको तयारी
DRMS को कार्यान्वयनका लागि निम्नलिखित कागजातहरूको तयारी आवश्यक छ:
| दस्तावेजको नाम | विवरण | प्रस्तुत गर्ने तरिका |
|---|---|---|
| आर्थिक विश्लेषण रिपोर्ट | आर्थिक अवस्थाको विस्तृत विश्लेषण | ऑनलाइन र भौतिक दुवैमा |
| कर सूचना फारम | कर रेकर्ड र विवरण | उपयुक्त निकायमा बुझाउने |
| नीतिगत प्रस्ताव | सुधारको लागि आवश्यक प्रस्ताव | बिभागीय बैठकमा प्रस्तुत गर्ने |
सिद्धान्त र कानूनी ढाँचा
DRMS ले नेपालको संविधान २०१५ र Good Governance (Management and Operation) Act 2064 मा उल्लेखित अधिकृत प्रावधानहरूलाई आधार बनाएको छ। यसमा आगामी पाँच वर्षका लागि आर्थिक सुधारको लक्ष्य राखिएको छ, जसको लागि सरकारले लगातार सहयोग र स्रोतहरूको व्यवस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्नेछ।
जिम्मेवार निकाय र संलग्नता
DRMS को कार्यान्वयनमा विभिन्न निकायहरूको संलग्नता अनिवार्य हुन्छ:
- वित्त मन्त्रालय: मुख्य रणनीतिक योजना र अनुगमन।
- आवश्यकता अनुसारका निकायहरू: कर प्रशासन र नीति निर्माणमा सहयोग।
- अन्य सरोकारवाला: निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूसँगको सम्वाद र परामर्श।
कार्यान्वयनको समयसीमा र अपेक्षा
DRMS को कार्यान्वयनको समयसीमा २०२४/२५ देखि २०२८/२९ सम्म हुनेछ। यस अवधिमा, प्रत्येक वर्षको अन्त्यमा कार्यान्वयनको प्रगति मूल्याङ्कन गरिनेछ र आवश्यक सुधारका लागि सुझावहरू प्रस्तुत गरिनेछन्। यसरी, नेपाललाई एक न्यायपूर्ण, जीवित र समृद्ध अर्थतन्त्रको दिशामा अघि बढाउने लक्ष्य सधैं ध्यानमा राखिएको छ।
स्थानीय राजस्व संकलन रणनीतिका प्रमुख तत्वहरू
स्थानीय राजस्व संकलन रणनीतिमा विभिन्न प्रमुख तत्वहरू समावेश गरिएको हुन्छन् जसले समग्र अर्थतन्त्रको विकासमा योगदान पुर्याउँछन्। यी तत्वहरूको समावेशले स्थानीय सरकारहरूलाई वित्तीय स्वायत्तता प्राप्त गर्न र दीर्घकालीन विकास योजनाहरू लागू गर्नमा सहायता पुर्याउँछ। प्रमुख तत्वहरूमा निम्न समावेश छन्:
- राजस्व आधारको वृद्धि: स्थानीय सरकारहरूले कर र अन्य स्रोतहरूबाट राजस्व संकलनको आधारलाई विस्तार गर्नु आवश्यक छ। यसका लागि, प्रत्येक जिल्लामा स्थानीय स्तरमा कर लगाउने क्षमताको विश्लेषण गर्नुपर्छ।
- कर नीति सुधार: कर नीतिहरूको सुधार गर्दै स्थानीय सरकारहरूले कर व्यवस्थापनलाई सरल, प्रभावकारी र पारदर्शी बनाउनुपर्छ। नयाँ कर प्रणालीहरू लागू गर्दा, नागरिकहरूको समावेशिता र सहभागिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
- स्रोतको विविधीकरण: स्थानीय सरकारहरूले राजस्वका लागि विभिन्न स्रोतहरूको खोजी गर्नु आवश्यक छ। यसमा सम्पत्ति कर, व्यवसाय कर, सेवा शुल्क र अन्य स्रोतहरू समावेश छन्।
स्थानीय राजस्व संकलनमा प्रविधिको प्रयोग
प्रविधिको प्रयोगले स्थानीय राजस्व संकलनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। अनलाइन कर भुक्तानी प्रणालीहरू, मोबाइल एप्लिकेशनहरू र अन्य डिजिटल प्लेटफर्महरूको विकासले नागरिकहरूको लागि कर भुक्तानी प्रक्रिया सजिलो बनाउँछ। यसले स्थानीय सरकारहरूले राजस्व संकलनको प्रक्रियालाई छिटो र प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
स्थानीय सरकारहरूलाई प्रविधि समावेश गरेर, तिनीहरूले हाम्रो पारदर्शिता र जवाफदेहीलाई पनि बढावा दिन सक्छन्। डिजिटल रेकर्डहरू राख्नु र अनलाइन सेवाहरू प्रदान गर्नुले भ्रष्टाचारको सम्भावना घटाउँछ र राजस्व संकलनमा सुधार ल्याउँछ।
स्थानीय सरकारहरूले स्थानीय राजस्व संकलनको लागि प्रयोग गरिने प्रविधिहरूमा निम्न समावेश गर्न सक्छन्:
- ई-भुक्तानी प्रणालीहरू: यसले करदाताहरूलाई अनलाइन माध्यमबाट सजिलै भुक्तानी गर्न अनुमति दिन्छ।
- डाटा विश्लेषण: करको क्षमताको विश्लेषण र सुधारको लागि डेटा संकलन गर्ने प्रणालीहरूको विकास।
- सूचना प्रविधि तालिम: स्थानीय प्रशासनका कर्मचारीहरूलाई प्रविधिमा दक्ष बनाउन तालिमको व्यवस्था गर्नु।
स्थानीय जनसंख्याको संलग्नता र जागरूकता
स्थानीय राजस्व संकलनमा नागरिकहरूको संलग्नता र जागरूकता महत्त्वपूर्ण छ। स्थानीय सरकारहरूले समुदायका सदस्यहरूसँग संवाद गर्न र उनीहरूलाई कर र राजस्व संकलनको महत्त्वका बारेमा जागरूक बनाउन कार्य गर्न आवश्यक छ। यसका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू र कार्यशालाहरू आयोजना गर्न सकिन्छ।
जनताको सहभागिता र संलग्नता बढाउनका लागि निम्न उपायहरू समावेश गर्न सकिन्छ:
- सामुदायिक बैठकहरू: स्थानीय स्तरमा जनतालाई संलग्न गर्न र उनीहरूको राय र सुझावहरू सुन्नका लागि नियमित बैठकहरूको आयोजना गर्नु।
- सूचना र शिक्षण कार्यक्रमहरू: करका लाभहरू र प्रक्रिया बारे जनतालाई जानकारी दिन विभिन्न शैक्षिक कार्यक्रमहरूको आयोजना गर्नु।
- सामाजिक मिडिया र संचार: स्थानीय सरकारहरूले सामाजिक मिडिया र अन्य संचार माध्यमहरूको प्रयोग गरेर नागरिकहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्न सक्छन्।